دسترسی سریع
   بازدید : 3019
تاریخ انتشار : 7 اسفند1397
به همت معاونت پژوهشی پردیس علوم انسانی و اجتماعی و ستاد مبارزه با مواد مخدر استان یزد؛
نشست علمی تخصصی
نشست علمی تخصصی "پیشگیری از اعتیاد: چرا و چگونه؟" برگزار شد
به همت معاونت پژوهشی پردیس علوم انسانی و اجتماعی و ستاد مبارزه با مواد مخدر استان یزد نشست علمی تخصصی "پیشگیری از اعتیاد: چرا و چگونه؟" در محل سالن اجتماعات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه یزد برگزار شد.
در ابتدای این نشست، دکتر محمد مبارکی معاون پژوهشی پردیس علوم انسانی و اجتماعی، هدف از برگزاری نشست علمی پیشگیری از اعتیاد (چالش ها، خلاقیت و نوآوری) را هم اندیشی و تبادل دیدگاه ها بین نهادهای علمی و اجرایی با هدف بهره برداری از یافته ها و تجارب یکدیگر، افرایش هماهنگی ها بین نهادهای متولی، توافق بر برخی شیوه های اجرایی و نظایر آن اعلام کرد و افزود: در سال‌های اخیر اعتیاد به مواد مخدر به عنوان معضل جهانی، وقت و هزینه زیادی برای دست‌اندر کاران بهداشتی، اجتماعی و حتی سیاسی کشور ها به بار آورده است. به طوری که، دشواری های ناشی از آن همه ابعاد زندگی فرد، خانواده و جامعه را تحت تاثیر مخرب خود قرار داده و منابع عظیم اجتماعی را در قلمرو مادی و معنوی تلف نموده است.

وی افزود: علی رغم تلاش فراوان جامعه علمی، هنوز درمان مناسبی که بتواند مانند درمان های فیزیولوژیکی برای اعتیاد مثمر ثمر باشد، شناخته نشده است زیرا اعتیاد از جمله بیماری هایی است که در واقع، سه قطب زیستی، روانی و اجتماعی انسان را درگیر خود می نماید. به عبارت دیگر، اگر بخواهیم راه حل موثری برای پیشگیری از اعتیاد ارائه دهیم بایستی راه حل مورد نظر با در نظر گرفتن این سه بعد (زیستی، روانی و اجتماعی) ارائه گردد. بنابراین، لازم است در بحث پیشگیری از اعتیاد، نظرات صاحبنظران و متفکران حوزه های سه گانه پزشکی، روانشناختی و جامعه شناختی مورد توجه قرار گیرد تا بتوان از این طریق به راهکارهای کاملا کاربردی دست یافت. از این رو، نشست حاضر نیز با همین هدف برگزار و سعی شده است از دیدگاه های صاحبنظران هر سه حوزه استفاده شود.
دکتر اکبر زارع شاه‌آبادی عضو هیأت علمی دانشگاه یزد با مرور یافته‌های پژوهش‌های انجام شده در حوزه اعتیاد گفت: بیشترین مواد مصرفی تریاک و کراک می‌باشد و میانگین سنی معتادان، 34.8 سال محاسبه شده است، 63 درصد معتادین متأهل و 37 درصد مجردند و سن شروع مصرف مواد در بین مردان 21 و در بین زنان 27 سال است اگرچه وضعیت زنان تاریک تر است اما براساس برآوردها، 62 درصد زنان متأهل و دارای فرزند هستند. در خصوص دانش آموزان نیز کمیته آموزش و تحقیقات مجلس تعداد دانش آموزان معتاد را 2400 نفر اعلام کرده است که دو دهم درصد دانش آموزان را شامل می‌شود اما براساس تحقیقات مختلف، 2.6 درصد دانشجویان و 4 درصد دانش آموزان معتاد هستند و به ترتیب، استان‌های تهران، البرز، اصفهان، فارس، کرمان، خوزستان و لرستان در صدر لیستِ دارای بیشترین معتادان هستند.
وی افزود: اعتیاد هزینه‌های بسیار زیادی را به جامعه تحمیل می‌کند چندان که در سال گذشته 9 هزار میلیارد تومان برای این امر اختصاص داده شد در حالی که این مبلغ 17 درصد درآمدهای نفتی کشور و حدود 45 درصد بودجه ستاد مبارزه با مواد مخدر است و در حوزه مبارزه با مواد مخدر، نزدیک به 4 هزار نفر پرسنل انتظامی درگیر مبارزه با مواد مخدر هستند، حدود 15 هزار میلیارد تومان صرف مبارزه و جلوگیری از قاچاق مود مخدر می‌شود در حالی که در بهترین شرایط 10 تا 20 درصد از مواد مخدری که وارد کشور شده کشف می‌شود.
این صاحب نظر و پژوهشگر حوزه اعتیاد با اشاره به مرگ روزانه 8 نفر در اثر مسمومیت‌های ناشی از مصرف یا تزریق غیراصولی خاطر نشان کرد: اگر وجود دو میلیون معتاد را در جامعه بپذیریم، رقم تاریک و ناشناخته حداقل یک برابر این مقدار خواهد بود و چنانچه به صورت میانگین هر خانواده معتاد را دارای 4 عضو در نظر بگیریم، می‌توان برآورد کرد که 16 میلیون نفر با این آسیب مواجه باشند و پیش بینی می‌شود 6 تا 8 میلیون کودک در این قبیل خانواده ها حضور داشته باشند.
دکتر زارع شاه آبادی افزود: درمان اعتیاد بسیار گران و دشوار است و براساس تحقیقات مختلف، تنها 20 درصد از افراد تحت درمان موفق به ترک دائمی می‌شوند و 80 درصد مجدداً به مصرف مواد روی می‌آورند. براین اساس، پیشگیری از اعتیاد بسیار آسان تر و به صرفه تر است ولی متاسفانه کمتر به آن توجه می‌شود. مثلاً سرانه پیشگیری از اعتیاد دانش آموزی در کشورهای توسعه یافته 20 دلار و در ایران نیم دلار است که البته آن هم به دلیل محدودیت‌های مختلف مالی در آموزش و پرورش، تخصیص نمی یابد.

وی با مرور عوامل اجتماعی، اقتصادی، روان شناختی، خانوادگی و جمعیت شناختی موثر بر سوء مصرف مواد مخدر، نقش عامل خانوادگی را بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت: جو خانوادگی سازگارانه یا ناسازگارانه، اعتیاد اعضای خانواده، طلاق و اختلافات زناشویی و سطح تحصیلی و شغلی والدین از عوامل مهم اثرگذار در بخش خانوادگی هستند. در حوزه عوامل اجتماعی، تأثیر دوستان، وضعیت گذران اوقات فراعت، عملکرد نهادهای اجتماعی، هنجارگریزی، آگاهی از آثار مصرف مواد مخدر، اختلال در جامعه پذیری، مشارکت اجتماعی افراد، طرد، رسانه ها و نگرش به اعتیاد و در بخش عوامل اقتصادی، درآمد، وضعیت سکونت و مسکن، وضعیت اشتغال و بیکاری از مولفه‌های تأثیرگذار بر اعتیاد هستند. همچنین، در حیطه عوامل روان شناختی، استرس، افسردگی، اختلالات شخصییت، کنترل‌های درونی، سوء استفاده‌های جنسی، در خصوص تحصیلات، شکست تحصیلی و سکونت در خوابگاه و از بین متغیرهای جمعیت شناختی، سن، جنس و قومیت از عوامل مرتبط بوده اند.

دانشیار دانشگاه یزد، ضمن اولویت بندی علل اعتیاد در بین گروه‌های مختلف ادامه داد: در بین مردان، معاشرت و همراهی با دوستان معتاد (علت بیرونی)، در بین زنان، اعتیاد اعضای خانواده -همسر یا پدر- (علت درونی)، در بین دانشجویان، وضعیت خانوادگی، جنسیت، تمایل به مصرف و سکونت در خوابگاه، و در گروه دانش آموزان، وضعیت خانوادگی و جوّ آن، از مهم ترین علل بوده اند.

دکتر زارع شاه آبادی با تأکید بر اهمیت پژوهش در حوزه اعتیاد افزود: غالب پژوهش‌های انجام شده با رویکرد پزشکی هستند و به پس از واقعه معتاد شدن پرداخته اند در حالی که تحقیقات جامعه شناختی و روان شناختی، معطوف به راه حل ها و نحوه پیشگیری (پیش از واقعه) هستند و همچنین، غالب پژوهش‌های انجام شده مربوط به مراکز ترک اعتیاد بوده و زنان کمتر مورد توجه قرار گرفته اند در حالی که توجه به این گروه بسیار ضروری است.

وی ادامه داد: توجه مسئولان به اوقات فراغت و زیرساخت‌های مربوطه برای پیشگیری از اعتیاد بسیار مهم است و اگر بخشی از هزینه‌های مبارزه با اعتیاد صرف این کار شود، بسیار اثرگذارتر خواهد بود. همچنین، لازم است عملکرد رسانه ها در ارائه آموزش‌های پیشگیرانه اصلاح شود و تمرکز آنها در راستای توجه به گروه‌های خاص و تغییر گرایش جوانان به موادمخدر قرار بگیرد. علاوه بر این، توجه به کنترل‌های درونی (توانمندسازی و آموزش مهارت‌های زندگی) و نه بیرونی (پلیس و دستگاه قضایی و غیره) و تمرکز بر تقاضا به جای تأکید بر عرضه به نتایج مطلوب تری در خصوص پیشگیری از اعتیاد منجر خواهد شد زیر اگر تقاضا نباشد، حتی در صورت فراهم بودن عرضه جای نگرانی وجود نخواهد داشت.
وی در پایان، به راهکارهای پیشگیرانه اشاره کرد و گفت: لازم است به شیوه‌های مختلف به تقویت خانواده از طریق توجه به آموزش در شکل گیری خانواده‌های سالم و در معاشرت با دوستان و کسب مهارت‌های اجتماعی توجه ویژه کرد زیرا خانواده نقش بی بدیلی در رستگاری فرد دارد و تصور جامعه سالم بدون خانواده سالم ممکن نیست و لذا می‌توان با آموزش‌های پیش از ازدواج و باتشکیل خانواده‌های سالم از آسیب‌های بعدی پیشگیری خواهد شد. همچنین، توجه به آموزش و پرورش که می‌تواند ضمن نگرش و گرایشِ دانش آموزان نسبت به مواد مخدر را تعییر دهد و کلیشه‌های ذهنی درباره مواد مخدر را در بین دانش آموزان و حتی با ارتباط با والدین دانش آموزان اصلاح نماید.
 
 دکتر محمدعلی صادقی پور، معاون پیشگیری سازمان بهزیستی استان یزد نیز در این نشست با مرور پیشینه نگاه زیست پزشکی به مسئله اعتیاد و نواقص آن گفت: امروز در دنیا به رویکردهای روان شناختی و جامعه شناختی توجه می‌شود و حتی اخیراً با طرح مفهوم تاب آوری و مهارت‌های زندگی به توانمندسازی افراد برای پیشگیری از اعتیاد تأکید می‌شود.

وی افزود: درخصوص پیشگیری از اعتیاد باید به ویژگی‌های شخصیتی، مهارت‌های فردی و بین فردی، ویژگی‌های محیطی و محله ای افراد توجه و اقدامات پیشگیرانه را متناسب با این وضعیت تنظیم و ارائه کرد. از سوی دیگر، نباید برنامه‌های پیشگیرانه، نصیحت محور باشد بلکه باید درباره شرایط و بسترهای تولید کننده اعتیاد تأمل کرد و علل مسئله را از دیدگاه مخاطبان نیز بررسی کرد.

صادقی پور با تشریح مدل پیشگیری همگانی، برای گروه‌های خاص و برای موارد مشخص، استراتژی‌های رایج در این مدل را مرور کرد و ادامه داد: استراتژی آموزش، استراتژی ترویج و آگاه سازی، استراتژی محیطی (توجه به ویژگی‌های محیطی تولید کننده یا مانع شونده اعتیاد و فراهم سازی جایگزین‌های دریافت پاداش و لذت از فعالیت‌های مثبت)، استراتژی ارجاع (درمان افراد معتاد برای پیشگیری از معتادکردن دیگران) و در نهایت، مطلوب ترین استراتژی پیشگیری از اعتیاد، رویکرد جامعه محور است.

وی به اهمیت نقش جامعه شناسی در کاهش و رفع مسئله اعتیاد تأکید و گفت: متخصصان این رشته این قابلیت را دارند که برنامه‌های پیشگیرانه از اعتیاد را «از مردم با مردم برای مردم» طراحی کنند و بدین ترتیب اثرگذاری برنامه ها را افزایش دهند.

خانم دکتر مریم صالح زاده، روان‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه یزد با اشاره به شیوع اعتیاد در بین زنان و ضرورت توجه به این مسئله گفت: بسیاری از این زنان از طریق افراد نزدیک خود (همسر یا اعضای خانواده شان) معتاد شده اند که هر یک از آنها یک خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهند و از سوی دیگر، با افزایش مسائل اجتماعی همچون طلاق، افزایش شمار معتادین زن دور از انتظار نخواهد بود.

وی افزود: سیستم درمان در جهان و ازجمله ایران اساساً مردانه است و در جامعه ما در پذیرش معتادان مرد تسامح بیشتری به خرج داده می‌شود و این وضعیت نشان دهنده یک نقطه قوت یعنی انتظار عدم گرایش به اعتیاد در بین زنان است اما اما این امر همزمان یک مانع برای مراجعه برای درمان و لذا پنهان کردن اعتیاد است.

دکتر مریم صالح زاده از دیدگاه روانشناسی اعتیاد را یک مکانیسم دفاعی دانست و افزود: افراد برای تسکین فشارهای روانی و ذهنی، کاهش اضطراب و یا دست‌یابی به هیجان مواد مصرف می‌کنند که البته باید توجه داشت ماهیت اعتیاد بسیار پیچیده و به تبع، علل مصرف مواد مخدر بسیار متنوع و قابل بررسی از دیدگاه‌های جامعه شناختی و روانشناختی است.

وی توانمندسازی شخصیتی، افراد سطح تاب آوری، قدرت حل مسئله، مدیریت استرس، مدیریت هیجانات منفی، آگاهی از راه‌های درست حل مشکلات را از مهم ترین راهکارهای پیشگیری از سوءمصرف مواد اعلام کرد و گفت: در کشور ما به ویژه در مدارس تأکید زیادی بر آموزش‌های درسی داده می‌شود و متأسفانه افراد تربیت و توانمند نمی شوند.

این استاد دانشگاه براساس یافته‌های تحقیقات انجام شده، علل اعتیاد در بین زنان را احساس تبعیض، رویدادهای پرفشار زندگی مثل طلاق، خشونت دیدگی، سابقه سوء مصرف در بین اعضای خانوادگی، افسردگی، تجربه سوءرفتار جنسی در کودکی اعلام کرد و افزود: این متغیرها زمینه ها و بسترهای گرایش به اعتیاد را ایجاد می‌کنند.

دکتر مریم صالح زاده در کنار سوء مصرف مواد، به اعتیادهای رفتارهای اشاره کرد و افزود: اعتیادهای رفتاری شامل طیف گسترده ای از اختلالات قماربازی، بازی‌های آنلاین، اینترنت و شبکه‌های مجازی، اعتیادهای جنسی، اعتیاد به عشق، اعتیاد به خرید یا حتی ورزش کردن و غیره را شامل می‌شود که لازم است در این حوزه نیز ورود و تحقیقات میدانی انجام شود.
 
 
دکتر سیّد رضاجوادیان، مددکار اجتماعی و عضو هیأت علمی دانشگاه یزد هم با اشاره به ماهیت رشته مددکاری اجتماعی گفت: نگاهی که در جامعه ما و حتی دنیا نسبت به این رشته وجود دارد این است که افراد وقتی دچار مشکل می‌شوند باید به مددکار مراجعه کنند و یا مددکاران تصور می‌کنند باید صبر کنند تا افراد دچار مشکلاتی شوند بعد مداخله ای صورت گیرد در حالی که امروزه یکی از مهم ترین وظایف مددکاران پیشگیری است.
 
وی با تشریح روش‌های مداخله ای مستقیم و غیرمستقیم در بحث از پیشگیری از اعتیاد ادامه داد: به صورت مستقیم می‌توان با تشریح انواع مواد و اثرات آنها به ویژه برای افرادی که در معرض خطر هستند یا در سنین خاصی قرار دارند، اقداماتی انجام داد هر چند درباره کسانی که انواع مواد را می‌شناسند باید به شیوه‌های دیگر وارد شد اما روش‌های پیشگیری غیرمستقیم مهارت ها (همچون مهارت‌های کنترل خشم، مهارت‌های زندگی، حل مسئله، تصمیم گیری، مسئولیت پذیری، خودشناسی و خودآگاهی، مدیریت احساسات و خشم و غیره)، دانش ها و نگرش هایی را در بر می‌گیرد که اگر افراد دارا باشند، ممکن است اصلاً به سمت مواد نروند یا کمتر دچار اعتیاد شوند که این امر باید از دوره‌های اولیه زندگی افراد آموزش داده شود.
وی افزود: اقدامات مداخله‌ای و پیشگیرانه باید محله محور و مبتنی بر نیازها و ویژگی‌های هر محله باشد که در این راستا، حمایت‌های قانونی و سازمانی از مددکاران اجتماعی در کنار سایر متخصصان روانشناسی و جامعه شناسی مورد نیاز است.
در پایان، دکتر مبارکی معاون پژوهشی پردیس علوم انسانی و اجتماعی بر ضرورت پرهیز از نگاه تک بعدی به پدیده اعتیاد و ایجاد نگاه سیستمی و همه جانبه‌نگر برای پیشگیری و درمان آن تأکید کرد و افزود: با در نظر گرفتن سطوح مختلف تحلیل (خرد، میانی و کلان) و همچنین در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی است که که می توان به حل مسئله اعتیاد و پیشگیری از آن امیدوار بود.
در این نشست، که مسئولین دستگاه های عضو کمیته فرهنگی و پیشگیری، اساتید هیأت علمی گروه های جامعه شناسی، روان شناسی، مددکاری اجتماعی، و مشاوره و همچنین، مسئولین سازمان‌های مردم نهاد و جمعی از دانشجویان حضور داشتند، دکتر محمد مبارکی از همکاری و مساعدت های همه آنها به ویژه، حوزه پژوهش و برنامه ریزی دبیرخانه شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان، هسته پژوهشی جامعه و اعتیاد، انجمن جامعه شناسی ایران (دفتر یزد)، انجمن علمی پژوهش و رفاه اجتماعی، و انجمن روان‌شناسی دانشگاه یزد که در برگزاری این نشست همکاری کرده بودند، تقدیر نمود.