بخش برنامهریزی محیطی تا سال ۱۳۹۸ دارای یک گرایش در مقطع کارشناسی رشته جغرافیا تحت عنوان "اقلیمشناسی" بوده است. این بخش، در مقطع کارشناسی ارشد، دارای چهار رشته مستقل به شرح زیر میباشد:
سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی:
رشته سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در دو گرایش سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در سطح کشور فعال بوده و در دانشگاه یزد نیز هماکنون در گرایش سنجش از دور دانشجو میپذیرد. این رشته برای اولین بار در اوایل دهه ۱۳۷۰ در دانشگاههای شهید بهشتی، تهران و تربیت مدرس ایجاد شد و با توجه به اهمیت و کاربردهای گسترده آن، در حال حاضر در اکثر دانشگاههای طراز اول کشور برگزار میشود. در حال حاضر رشته سنجش از دور و GIS در بازار کار مناسبی برخوردار است و بسیاری از دانشجویان رشتههای دیگر نیز برای جذب در بازار کار، علاوه بر واحدهای تخصصی رشته خود، دورههای آموزشی مرتبط با این مهارتها را نیز میگذرانند. مطالعات سنجش از دور را میتوان در حوزههای مختلف شامل شناسایی انواع کشتهای کشاورزی (باغی، زراعی، دیم، آبی، نوع درختان، نوع گیاهان زراعی، ...)، تخمین میزان محصولات کشاورزی، شناسایی انواع کانیهای معدنی نظیر طلا، مس، آهن، روی، مسیریابی خطوط انتقال نیرو، خطوط انتقال گاز، خطوط انتقال آب، تعیین میزان خشکسالی، پایش اتشسوزی و سیلاب، تعیین میزان خسارت هر منطقه از سیلاب و زلزله و فرونشست، تهیه نقشههای کاداستر شهری، کاداستر زراعی، کاداستر معادن، تهیه نقشههای پوششی کشور و نقشههای کاربردی در حوزههای مختلف و غیره تحلیل کرد. با توجه به تنوع کاربردهای استفاده از تصاویر ماهوارهای و همچنین دادههای مکانی در سیستمهای اطلاعات جغرافیایی، بسیاری از دستگاههای اجرایی در کشور شامل کلیه سازمانهای مدیریت و برنامهریزی استانها (پست رئیس گروهی و پست کارشناس GIS برای تهیه نقشههای آماری و برنامهریزی)، کلیه ادارات کل ثبت اسناد و املاک کشور (پست مدیرکل، معاونت، رئیس گروهی و کارشناسی سنجش از دور، فتوگرامتری و GIS برای تهیه نقشههای ثبتی و کاداستر)، کلیه ادارات کل منابع طبیعی کشور (پست کارشناسی سنجش از دور و GIS برای تهیه نقشه از مراتع و جنگلها با بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای)، کلیه شهرداریهای کشور (پست کارشناسی GIS برای صدور پروانه ساختمانی و نظارت بر تغییر کاربریهای اراضی شهری)، ادارات جهاد کشاورزی (پست کارشناسی GIS و سنجش از دور برای تهیه نقشه کاداستر اراضی کشاورزی)، سازمان نقشهبرداری کشور، ادارات اوقاف و امور خیریه، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، کلیه شرکتهای خصوصی دارای تخصص در رشتههای GIS، فتوگرامتری، نقشهبرداری، فتوگرامتری، برنامهریزی فضایی، آب، محیط زیست و منابع طبیعی، کشاورزی، عمران، راهسازی، شهرسازی، شرکتهای گاز و برق منطقهای و آب منطقهای و ... با مطالعات سنجش از دور و GIS درگیر بوده و زمینه اشتغال فارغالتحصلان این رشته هستند.
آب و هواشناسی:
رشته آب و هواشناسی در مقطع کارشناسی ارشد در سه گرایش سینوپتیک، آب و هواشناسی محیطی و تغییر اقلیم فعال میباشد که هماکنون جغرافیای دانشگاه یزد در گرایش آب و هواشناسی محیطی، دانشجو میپذیرد.
اهمیت این رشته در سرزمینها و مناطقی که تحت توسعه شدید اقتصادی و جمعیتی واقع شدهاند دو چندان بوده و با توجه به شرایط گرمایش جهانی و افزایش دمای کره زمین، جایگاه این رشته نیز هر روز با اهمیتتر میشود. استان یزد به عنوان یکی از خشکترین استانهای کشور، یکی از صنعتیترین استانهای ایران نیز میباشد. انجام فعالیتهای صنعتی در یک محیط شکننده خشک، نیازمند شناخت هر چه بیشتر محیط و شرایط حاکم بر اقلیم آن است. بنابراین رشته اقلیمشناسی در این زمینه میتواند ضمن مطالعه شرایط حاضر و گذشته این منطقه به لحاظ آب و هوایی، بهترین سناریوهای ممکن را برای پایداری محیط زیست آن ارائه داده است. در زمینه مدیریت منابع آب در یک استان خشک مثل استان یزد نیز اقلیمشناسی نقش بسیار تعیین کنندهای دارد. چرا که اقلیمشناسان توانایی استفاده از پایگاه دادههای متعدد را داشته و با تکیه بر دیدگاه همهجانبهنگری جغرافیایی خود میتوانند آینده را با دقت بیشتر پیشبینی کرده و از میزان و شدت خسارات احتمالی بکاهند. در زمینه مدیریت محصولات کشاورزی نیز اقلیمشناسان با دیدگاه همهجانبهنگرانه خود، قادر به پیشبینی وضع هوا و تعیین میزان نیاز سرمایی و گرمایی هر محصول بوده و با توجه به شرایط تغییر اقلیم کنونی که گریبانگیر همه کره زمین است، هشدارها و پیشنهادات لازم برای تغییر نوع کشت، انتخاب گونه مناسبتر با شرایط جدید و مقابله با یخبندان و سرمازدگی را ارائه دهند. همچنین در حوزه توسعه شهری نیز اقلیمشناسان با ارائه تحلیلهای متعدد در زمینه اثرات تغییرات کاربری زمین و همچنین استفاده از تکنولوژیهای نوین ماهوارهای و سیستم اطلاعات جغرافیایی نقش تعیینکنندهای داشته و میتوانند در انتخاب بهترین مسیر گسترش شهر بسیار تاثیرگذار و تعیینکننده باشند. همچنین نقش مطالعات آب و هواشناسی در مدیریت خشکسالی و مدیریت سیلاب نیز آشکار است. آب و هواشناسی به دلیل دید همهجانبهنگرانهای که به آن در بخشهای بالا اشاره شد، و همچنین به دلیل این قابلیت که امکان استفاده از پایگاههای داده متعدد و همچنین تصاویر ماهوارهای را دارند، بدون شک یکی از اثرگذارترین رشتههای استان است که در زمینههای مختلف امکان استفاده از آن وجود داشته و میبایست از آن استفاده گردد.
ژئومورفولوژی:
رشته ژئومورفولوژی در مقطع کارشناسی ارشد دارای دو گرایش ژئومورفولوژی نظری و آمایش محیط است که در دانشگاه یزد، هماکنون در گرایش آمایش محیط دانشجو میپذیرد. رشته ژئومورفولوژی دامنهای از مطالعات کاربردی را در بر میگیرد. اشکال ناهمواریهای زمین و فرایندهای حاکم بر آنها اساسا مبنای هر نوع آمایش و برنامهریزی و همینطور مدیریت محیطی در سطح محلی، ناحیهای و ملی است. از اینرو شناخت نحوه شکلگیری، فرایند تحول و توانمندیهای این اشکال ناهمواری، پایه و مبنای شناخت این توانمندیهاست. این پتانسیلها و قابلیتها دارای گستره وسیعی بوده و از پدافند غیر عامل تا مسائل امنیتی و نظامی و شهرسازی، ایجاد زیرساختها و تاسیستات بزرگ مانند نیروگاهها و غیره و همچنین مسائل اقتصادی به معنای عام از جمله ژئوتوریسم را در بر میگیرد. بر پایه این نظر، اگر چه یک کویر از منظر بسیاری از فعالیتهای انسانی محدودیت به شمار میرود، اما از منظر ژئوتوریسم قابلیت بالایی دارد، یا یک زمین سنگلاخی از نطر فعالیت زراعی نامطلوب به شمار میرود، اما برای ساخت و توسعه یک شهر یا شهرک یا برخی دیگر از فعالیتها و برنامههای انسانی ارزشهای زیادی دارد. بر این اساس، استان یزد به دلیل آنکه یک استان بیابانی به شمار میرود که کویرهای بزرگ و متعدد آن سبب محدودیت فعالیتها و عملکردهای انسانی شده است، اما این مناطق قابلیتهای سرزمینی خاص خودش را دارد و با شناخت و تحلیل بهتر آنها توسط دانش ژئومورفولوژی این توانمندیها آشکار میشود. بعلاوه، ژئومورفولوژی جدای از مطالعه لندفرمها و اشکال مختلف ناهمواری، فرایندهای حاکم بر این اشکال را نیز مورد بررسی قرار میدهد. اینکه فرایندهای آبی، بادی، ساحلی و دامنهای چگونه در تغییر اکولندفرمها و پایداری آنها نقش دارند. از این نظر، شناخت و بررسیهای ژئومورفولوژیکی در کمک به پایداری سرزمین و کاهش مخاطرات محیطی مانند سیل، زمینلغزش، فرونشست زمین، خشک شدن دریاچهها و رودخانهها اهمیت زیادی دارد. بر پایه این نظر نیز، استان یزد به عنوان استانی بیابانی و کویری، علاوه بر آنکه از منظر اکوسیستمی بسیار شکننده است، همواره با چالشهای عدم ارزش سرزمین روبرو بوده است. این مساله زمینه تخریب و ناپایداری بیشتر سرزمینهای استان را بوجود آورده است و انتظار میرود پایداری نسبی استان را با مشکلات عدیدهای در آینده نزدیک مواجه سازد. بنابراین ضرورت مطالعات ژئومورفولوژی ناهمواریهای مناطق مختلف استان و روند تغییرات لندفرمها و فرایندهای حاکم بر آنها بیش از پیش اهمیت پیدا کرده است.
مخاطرات محیطی:
رشته مخاطرات محیطی از رشتههای جغرافیا در مقطع کارشناسی ارشد محسوب میشود که در دانشگاه یزد نیز فعال است. امروزه با توجه به اینکه اثرات نامطلوب مخاطرات محیطی، تحت تاثیر ناآرامیهای طبیعت و دخالتهای نامعقول انسانی در اکثر مناطق جهان در حال گسترش است، همواره اثرات نامطلوب حاصل از این امر، میتواند به صورت زلزله، سیلاب، خشکسالی، حرکات دامنهای، فرونشست، هجوم ماسههای روان و ... در تمام سکونتگاههای کره زمین، خسارات مالی و جانی فراوانی به همراه داشته باشد. بنابراین با توجه به اهمیت بررسی و شناخت مخاطرات محیطی به خصوص در کشوری مانند ایران، مطالعات حاصل از رشته «مخاطرات محیطی» به عنوان یکی از شاخههای رشته جغرافیا، میتواند گام بزرگی در راستای شناسایی و برنامهریزی جهت مخاطرات محیطی محسوب شود. در ارتباط با اهمیت مطالعه و بررسی مخاطرات محیطی باید اشاره نمود که استان یزد به عنوان یکی از مناطق خشک ایران نیز همواره با مسائل فراوانی در ارتباط با فرونشست زمین، هجوم ریزگردها و ماسههای روان، خشکسالی، آلودگی هوا و ... روبرو بوده که این امر میتواند دلیلی بر اهمیت حیاتی این رشته تحصیلی در دانشگاه یزد و به عنوان گامی در جهت بررسی و شناخت ویژه پتانسیل مخاطرات محیطی حاکم بر این استان محسوب شود.
بخش برنامهریزی محیطی، در مقطع دکتری نیز دارای یک رشته مستقل به نام "آب و هواشناسی (اقلیمشناسی) با گرایش مخاطرات آب و هوایی" میباشد.